In het voorgaande hoofdstuk zijn de volgende kernpunten geanalyseerd:
- Het messiaanse concept: De figuur van Jezus als de Messias is nader onderzocht.
- Tekstkritische vorderingen: Er is aangetoond dat de geboorte van Jezus oorspronkelijk vermeld stond in een van de oudste tekstgetuigenissen van de Thora (de Septuaginta, de Griekse vertaling die is vervaardigd door 72 Joodse geleerden).
- Het hedendaagse joodse perspectief: Er is uiteengezet waarom het messiasbeeld binnen het moderne jodendom niet strookt met de oorspronkelijke Thora van Mozes.
- Het hedendaagse christelijke perspectief: Tevens is beargumenteerd waarom de huidige christelijke interpretatie van de Messias historisch gezien geen deel kan hebben uitgemaakt van de Thora van Mozes.
- De linguïstische verschuiving: Er is historisch bewijs geleverd voor het bestaan van een vroege Thora-versie die refereerde aan een maagd en haar kind. Dit concept botst met de huidige joodse doctrine, mede doordat de term 'maagd' in latere revisies is gewijzigd naar 'jonge vrouw'.
- Vroegchristelijke bronnenkritiek: Uit analyse van de oudste christelijke manuscripten (zoals Papyrus 46) en het Evangelie volgens Marcus blijkt dat de geboorte van Jezus (en daarmee het kerstverhaal) oorspronkelijk niet werd vermeld. De latere evangeliën van Matteüs en Lucas introduceren dit wel, maar presenteren tegenstrijdige geslachtsregisters, wat de historische betrouwbaarheid van deze specifieke genealogieën ter discussie stelt.
Conclusie zover
Wanneer deze theologische en tekstkritische bevindingen cumulatief worden beschouwd, sluit het narratief in de Koran het nauwst aan bij de huidige archeologische en historische data. De koranische presentatie van Jezus (Isa) biedt daarmee de meest plausibele reconstructie van de geschiedenis. Nu wij de geboorte van Jezus hebben onderzocht, kunnen wij doorgaan met wat hierna is gekomen.
Tekstuele vondsten: Apocriefe kindheidsevangeliën.
Er worden regelmatig heel oude manuscripten (papyrusfragmenten) teruggevonden. Hoewel deze teksten verhalen over Jezus' kindertijd bevatten, stammen ze uit latere eeuwen en worden ze door historici niet als betrouwbare geschiedschrijving gezien:
- Het Kindheidsevangelië van Thomas: Wetenschappers ontdekten in een bibliotheek in Hamburg een papyrusfragment uit de 4e of 5e eeuw. Dit is de oudst bekende kopie van dit 'evangelië'.
- De inhoud: De tekst beschrijft mythische verhalen over de jonge Jezus (tussen de 5 en 12 jaar oud), zoals een verhaal waarin hij tot leven sprekende vogeltjes kleit uit modder.
- Historische waarde: Dit is een apocrief (niet-canoniek) boek. Historici zien dit niet als een feitelijk verslag van Jezus' jeugd, maar als een weerspiegeling van wat bepaalde groepen vroege christenen eeuwen later over hem fantaseerden. (Interessant detail: ditzelfde verhaal van de kleivogels komt wél voor in de Koran, Soera 3:49, wat laat zien dat deze mondelinge tradities destijds wijdverspreid waren)
Contextuele archeologie: Locaties
Archeologen hebben wel plekken opgegraven die gekoppeld zijn aan de overlevering, maar het sluitende bewijs ontbreekt:
- De Geboortekerk in Bethlehem: Onder deze kerk bevindt zich een grot waarvan christenen al sinds de 2e/3e eeuw geloven dat Jezus er geboren is. Archeologie kan echter alleen bevestigen dat mensen vroeger geloofden dat het daar gebeurde; het kan de geboorte zelf niet bewijzen.
- Het 'Kindertijdhuis' in Nazareth: Archeoloog Ken Dark deed jarenlang onderzoek in Nazareth en vond een 1e-eeuwse woning onder een oud Byzantijns klooster. In de Byzantijnse tijd geloofde men dat dit het huis van Jozef en Maria was. Het huis past exact in de historische context van een arm gezin uit die tijd, maar er staat geen naamplaatje op dat bewijst dat Jezus er daadwerkelijk woonde
Archeologie bewijst wel de historische context (dat plaatsen zoals Nazareth en Bethlehem bestonden, hoe armoedige huizen eruitzagen en hoe de Romeinse belastingwetten werkten), maar de verhalen over Jezus' geboorte en jeugd blijven puur een kwestie van geloof en tekstuele tradities (Bijbel, Koran en apocriefen), niet van materiële archeologie.
Voor historici en archeologen is dit om de volgende redenen heel logisch:
- Geen administratie van gewone mensen: In de Romeinse tijd werden de levens van arme kinderen uit de lagere sociale klassen in de provincie Galilea nergens schriftelijk of materieel vastgelegd. Alleen van keizers en zeer rijke elite zijn soms sporen uit hun jeugd bekend.
- Geen eigentijdse bronnen: De allereerste teksten die überhaupt over Jezus zijn geschreven (de brieven van Paulus en de vroegste Evangeliën), werden pas decennia na zijn dood geschreven door volwassenen. Zij richtten zich vrijwel uitsluitend op zijn volwassen leven, zijn prediking en zijn dood.
- Late legendes: De teksten die wél specifiek over zijn kindertijd gaan (zoals de apocriefe kindheidsevangeliën), dateren van eeuwen later. Dat zijn theologische verhalen en tradities, geen historische ooggetuigenverslagen.
Kortom: Jezus' geboorte en kinderjaren zijn puur bekend via religieuze tradities en teksten (zoals de Bijbel, de Koran en apocriefe boeken). De materiële archeologie zwijgt volledig over deze periode van zijn leven.
Hoe Christenen Jezus vandaag schetsen is niet uniek en kent overlappingen met heidense religies ervoor. Hier is het overzicht waarin de overlappingen tussen de christelijke kersttradities/geboorteverhalen en de oudere, heidense religies overzichtelijk naast elkaar zijn gezet:
Er zijn in de vroege kerkgeschiedenis (kerkvaders) felle discussies geweest over de aard van Jezus, en er waren groepen én invloedrijke denkers die zich fel verzetten tegen het idee van een 'half-god, half-mens' baby (binnen de vroege kerk werd de term Kerkvader echter pas later toegekend aan theologen die de uiteindelijke 'orthodoxe' (officiële) leer verdedigden).
De vroege denkers die een andere visie hadden op de geboorte van Jezus, werden door die latere Kerkvaders tot ketters (heretici) verklaard en hun geschriften zijn grotendeels vernietigd of verboden maar ze waren er ooit wel. Als we kijken naar de eerste eeuwen van het christendom, zien we twee grote stromingen die lijnrecht tegenover de 'goddelijke baby' stonden
De Adoptionisten: "Jezus was puur mens bij zijn geboorte"
Deze vroege christenen (zoals de Ebionieten, een vroege Joods-christelijke groepering) wezen het idee van een maagdelijke geboorte en een goddelijk kind resoluut af.
- Hun visie: Jezus werd op de volkomen natuurlijke, biologische manier geboren als de zoon van Jozef en Maria. Hij was een uitzonderlijk vroom en rechtvaardig mens, maar gewoon een mens.
- De 'Adoptie': Zij geloofden dat God Jezus pas adopteerde als Zijn Zoon op het moment dat Jezus zich liet dopen in de Jordaan door Johannes de Doper. Op dat moment daalde de Heilige Geest op hem neer en kreeg hij zijn goddelijke missie.
- Bekende denker: Theodotus van Byzantium (eind 2e eeuw) nam dit standpunt in Rome in. Hij werd uiteindelijk rond het jaar 190 door paus Victor I geëxcommuniceerd omdat hij leerde dat Jezus tot aan zijn doop een "gewone man" was.
De Docetisten: "Jezus was puur God, zijn geboorte was een illusie"
Aan de exacte andere kant van het spectrum stond het Docetisme (afgeleid van het Griekse dokein, wat "schijnen" of "lijken" betekent). Zij vonden het idee dat de Almachtige God als een kwetsbare, poepende en huilende baby ter wereld zou komen godslasterlijk.
- Hun visie: Materie en het menselijk lichaam zijn in wezen onrein of slecht. God kan daarom nooit echt mens van vlees en bloed zijn geworden.
- De geboorte: Jezus' menselijke lichaam was slechts een visuele illusie (een fantoom). Hij leek wel op een mens, maar was in werkelijkheid pure geest. Sommige docetisten geloofden dat hij niet eens echt geboren was, maar als volwassene ineens op aarde verscheen.
- Bekende denker: Marcion van Sinope (ca. 85–160 n.Chr.), een zeer invloedrijke vroege christelijke leider, verwierp de geboorteverhalen van Matteüs en Lucas volledig. Hij stelde zijn eigen evangelie samen waarin Jezus direct als volwassene uit de hemel neerdaalde in Kapernaüm. Marcion werd door Kerkvaders zoals Tertullianus fel bestreden
Waarom waren de officiële Kerkvaders tegen het idee van een "halfgod"?
Het is interessant dat de officiële Kerkvaders (zoals Irenaeus, Athanasius en Tertullianus) het idee van een halfgod (zoals de heidense Hercules: half mens, half god) ook afwezen.
Zij vonden dat een gevaarlijke heidense contaminatie. Om zich af te zetten tegen zowel de Adoptionisten (Jezus is alleen mens) als de Docetisten (Jezus is alleen God), formuleerden de Kerkvaders tijdens de concilies van Nicaea (325) en Chalcedon (451) de uiteindelijke Drie-eenheidsleer.
Hun officiële standpunt werd: Jezus is géén 'halfgod' (een mengsel), maar hij is 100% God én 100% mens tegelijk vanaf het allereerste moment van zijn conceptie. Iedereen die destijds beweerde dat Jezus pas later goddelijk werd, of dat hij biologisch de zoon van Jozef was, werd uit de Kerk gezet
We beschikken vandaag de dag over twee soorten bronnen: directe overgeleverde geschriften van christelijke groepen die Jezus níét als God zagen, en indirecte bronnen via de geschriften van hun tegenstanders. De belangrijkste overgeleverde bronnen en stromingen uit die vroege era (1e t/m 4e eeuw) zijn als volgt onder te verdelen:
Directe bronnen: De Gnostische geschriften (Nag Hammadi)
In 1945 vond een boer in Egypte een kruik met daarin de Nag Hammadi-geschriften. Dit is de belangrijkste archeologische vondst van vroegchristelijke teksten buiten de Bijbel. Deze teksten stammen uit de 2e en 3e eeuw en laten zien dat veel vroege christenen een totaal andere visie op Jezus hadden:
- Evangelië van Filippus & Evangelië van Maria Magdalena: In deze teksten wordt Jezus beschreven als een aardse, spirituele leraar (een 'Rabbi') die een menselijke relatie had met Maria Magdalena. Hij wordt gezien als een brenger van goddelijke kennis (gnosis), niet als God de Schepper zelf.
- Evangelië van Thomas: Een verzameling van 114 uitspraken van Jezus. Jezus spreekt hier niet over zijn eigen goddelijkheid, de Drie-eenheid of het kruis, maar leert dat het Koninkrijk van God binnenin ieder mens zit.
Indirecte bronnen: Getuigenissen over de Ebionieten
De Ebionieten (2e eeuw) waren vroege Joodse christenen die Jezus zagen als de menselijke Messias en profeet, maar zijn goddelijkheid en de maagdelijke geboorte resoluut afwezen.
Hun eigen geschriften (zoals het Evangelië van de Ebionieten) zijn verloren gegaan. We weten echter heel gedetailleerd wat zij geloofden omdat de officiële Kerkvaders (zoals Irenaeus in zijn boek Tegen de Ketterijen) hun argumenten letterlijk citeerden om ze te kunnen bestrijden. Door de felle kritiek van de Kerkvaders is de theologie van de Ebionieten dus bewaard gebleven.
De Ariaanse crisis: Brieven en de Thalia van Arius
In de 4e eeuw brak er een enorme burgeroorlog uit binnen de Kerk over de vraag of Jezus God was. De priester Arius (256–336 n.Chr.) leerde dat alleen God de Vader eeuwig is. Jezus was volgens hem het allereerste en mooiste schepsel van God, maar niet God zelf. "Er was een tijd dat de Zoon niet bestond", was zijn beroemde stelling.
- Wat heeft overleefd? Hoewel keizer Constantijn na het Concilie van Nicaea (325 n.Chr.) opdracht gaf om alle boeken van Arius te verbranden, hebben verschillende brieven van Arius aan andere bisschoppen het overleefd. Ook zijn fragmenten van zijn theologische dichtwerk, de Thalia, bewaard gebleven via de geschriften van zijn aartsrivaal Athanasius.
Niet-christelijke antieke bronnen: Celsus
Ook niet-christelijke critici uit de oudheid schreven boeken waarin ze de goddelijkheid van Jezus belachelijk maakten.
- Celsus (ca. 175 n.Chr.): Deze Griekse filosoof schreef Het Ware Woord, het oudst bekende intellectuele pamflet tegen het christendom. Celsus schreef dat Jezus een gewone Joodse man was, de buitenechtelijke zoon van een arme spinster (Maria) en een Romeinse soldaat genaamd Pantera. Hij stelde dat Jezus naar Egypte vluchtte, daar goocheltrucs en tovenarij leerde, en bij terugkomst deed alsof hij een God was.
- Opmerking: Dit boek is volledig bewaard gebleven omdat de grote christelijke denker Origenis een heel tegenboek schreef (Contra Celsum), waarin hij Celsus regel voor regel citeerde en weerlegde.
Het idee dat alle vroege christenen Jezus direct als God zagen, klopt historisch gezien niet. De eerste drie eeuwen waren een smeltkroes van stromingen. Dankzij unieke manuscripten vondsten (zoals Nag Hammadi) en de bewaarde debatten van de Kerkvaders, weten we nu heel zeker dat de afwijzing van Jezus' goddelijkheid een zeer brede en gedocumenteerde stroming was in de vroege geschiedenis.
Reactie plaatsen
Reacties