Het oude Egypte heeft Palestine op de kaart gezet

Het oude Egypte heeft Palestine op de kaart gezet

Terwijl de schrijvers in Ebla (Syrië) hun administratie bijhielden, keek het Egypte van het Oude Rijk (de tijd van de grote piramides, ca. 2600–2100 v.Chr.) met een heel andere blik naar Kanaän.

Volgens archeologische bronnen en de lens van historici zoals Alfonso Archi, zagen de Egyptenaren Kanaän destijds op drie manieren:

1. Als de "Achtertuin" voor Grondstoffen

Voor de Egyptenaren was Kanaän geen gelijkwaardig koninkrijk zoals Ebla, maar een wingewest. Ze noemden de bewoners vaak minachtend de "Zandbewoners" (Heriu-sha).

• Cederhout: Omdat Egypte zelf nauwelijks goed hout had, voeren ze naar de kust van Kanaän en Libanon (vooral de stad Byblos) voor hout om schepen en tempeldeuren te bouwen.
• Koper en Turkoois: De Egyptenaren stuurden expedities naar de Sinaï en de zuidelijke Negev-woestijn voor mijnbouw.

2. Militair: De "Aziatische" Dreiging

Hoewel Egypte veel machtiger was, zagen ze de nomadische stammen uit Kanaän als een constante bron van onrust aan hun noordoostgrens.

• De Inscriptie van Weni: Een van de belangrijkste teksten uit deze tijd (ca. 2300 v.Chr.) beschrijft hoe een Egyptische generaal genaamd Weni een groot leger verzamelde om de "Zandbewoners" in Kanaän te straffen.
• De "Gazelle-neus": Weni beschrijft een amfibische landing (met schepen) bij een bergrug die waarschijnlijk de Karmelberg (bij het huidige Haifa) was. Dit is een van de eerste gedetailleerde verslagen van een militaire invasie in de regio.

3. Cultureel: Geen "Staten", maar "Stammen"

In tegenstelling tot het hooggeorganiseerde Ebla, zagen de Egyptenaren Kanaän in deze periode vooral als een lappendeken van kleine versterkte dorpen en nomadische groepen.

• Er was in Kanaän toen geen centrale koning of farao.
• Egypte oefende "soft power" uit door handel en "hard power" door af en toe een strafexpeditie te sturen als de handelsroutes werden geblokkeerd.

De Vergelijking: Ebla vs. Egypte

• Ebla zag Kanaän als een verre, taalkundig verwante handelspartner aan de rand van hun wereld.
• Egypte zag Kanaän als een noodzakelijke bufferzone en een bron van rijkdom die ze met geweld konden domineren.

Conclusie: In de tijd van de Ebla-tabletten was Kanaän voor Egypte de "Poort naar Azië". De naam "Palestina" bestond nog niet, en de Egyptische hiërogliefen spreken simpelweg over de landen van de "Retjenu" (een vroege Egyptische naam voor de regio Palestina/Syrië).

In de tijd van de Ebla-tabletten en het Egyptische Oude Rijk gebruikten de Egyptenaren verschillende termen om de regio Kanaän/Palestina aan te duiden. Omdat hiërogliefen zowel klanken als concepten weergeven, vertellen deze namen veel over hoe ze naar hun buren keken.

Hier zijn de belangrijkste termen:

1. Retjenu (Re-tjen-oe)

Dit was de meest algemene naam voor de regio die het huidige Israël, Palestina en Libanon beslaat.

• Betekenis: De exacte etymologie is onzeker, maar het werd gebruikt als een geografische aanduiding.
• Onderverdeling: Later maakten ze onderscheid tussen Retjenu-heret (Opper-Retjenu, de berggebieden) en Retjenu-khertet (Neder-Retjenu, de kustvlakte).
• Kijken naar de hiërogliefen: Je ziet vaak het teken voor "heuvelachtig land" of "buitenland" (drie bergen: ⛰️) aan het einde van het woord staan.

2. Pa-Kana'an (Pꜣ-K-n-ꜥ-n)

Hoewel de term in Ebla al bestond, duikt de Egyptische versie van "Kanaän" vaker op in het Nieuwe Rijk (na 1500 v.Chr.), maar de wortels zijn ouder.

• Betekenis: De naam is waarschijnlijk gerelateerd aan het Semitische woord voor "purper" of "laagland".
• Gebruik: De Egyptenaren gebruikten dit specifiek voor de provincie die onder hun directie toezicht stond in de Levant.

3. Heriu-sha (Ḥryw-šꜥ)

Dit was een minder vleiende term die we veel tegenkomen in teksten uit de tijd van Ebla (zoals in de biografie van Weni).

• Betekenis: Letterlijk "Zandbewoners".
• Context: Het verwees naar de nomadische en semi-nomadische stammen in de woestijngebieden van de Sinaï en zuidelijk Kanaän. Het was een term die de Egyptenaren gebruikten om zichzelf (het beschaafde volk van de Nijl) af te zetten tegen de "ongeciviliseerde" groepen in het oosten.

4. Setjet (Stt)

Een zeer oude term die vaak werd gebruikt voor de regio ten oosten van Egypte (Azië).

• Visuele weergave: In hiërogliefen wordt dit vaak geschreven met het teken van een werpstok (een wapen dat geassocieerd werd met Aziatische stammen). Dit laat zien dat de Egyptenaren de regio primair als een militair risico of jachtgebied zagen.

Hoe zag dat eruit?

In de hiërogliefen werd een buitenlandse regio altijd afgesloten met het determinatief(een duidingsteken) voor "vreemd land" of "gebergte" (Code N25):

𓈈

Dit teken staat symbool voor de woestijnheuvels die de Nijlvallei omringen. Voor een Egyptenaar was alles achter deze bergen "vreemd".

Samenvattend: Waar de Ebla-tabletten op een zakelijke, bijna gelijkwaardige manier over Ki-na-hu-na spraken, bevatten de Egyptische hiërogliefen vaak een ondertoon van superioriteit (Zandbewoners) of militaire focus (Setjet).

In de tijd van de Ebla-tabletten (ca. 2400 v.Chr.) was er van zowel "Israël" als "Palestina" als politieke entiteit nog geen sprake. De regio was een lappendeken van Kanaänitische stadstaten.

Als we de tijdlijn volgen richting de "geboorte" van deze namen, komt de naam Palestina(als afgeleide van een volk) technisch gezien iets eerder in de buurt van de regio, maar de naam Israël verschijnt als eerste specifiek als een volk in de geschreven bronnen.

Hier is de volgorde van opkomst:

1. De "Proto-fase": De Hyksos en de Habiru (ca. 1800–1500 v.Chr.)

Na Ebla zie je groepen die de voorlopers zouden kunnen zijn:

• De Habiru (of Apiru): In teksten uit deze tijd (zoals de Mari-tabletten) wordt gesproken over de Habiru. Sommige wetenschappers linken dit aan het woord "Hebreeër", maar in die tijd was het een sociale term voor "outlaws" of "mensen zonder land", niet een specifieke stam.

2. De Geboorte van de naam "Israël" (ca. 1208 v.Chr.)

De naam Israël verschijnt als eerste in de geschiedenisboeken als een identificeerbare groep mensen in het land zelf.

• De Merneptah-stele: Zoals eerder genoemd, claimt de Egyptische farao Merneptah rond 1208 v.Chr. dat hij "Israël" heeft verslagen.
• Het verschil: In de hiërogliefen wordt Israël hier aangeduid met een symbool voor "een volk", niet voor "een land" of "een stad". Dit suggereert dat het op dat moment een groep nomaden of boeren in de hooglanden was, nog geen koninkrijk.

3. De Geboorte van de naam "Palestina" (ca. 1180 v.Chr.)

Vrijwel direct daarna (slechts 20-30 jaar later) verschijnt de naam die tot "Palestina" zou leiden.

• De Peleset (Filistijnen): Farao Ramses III beschrijft in de inscripties van Medinet Habuzijn strijd tegen de "Zeevolken". Een van deze groepen zijn de Peleset.
• Vestiging: De Peleset vestigden zich aan de kust (Gaza, Asdod, Ashkelon). De regio waar zij woonden werd door de Assyriërs later Palashtu of Pilistu genoemd.
• De term: Hoewel de mensen (de Filistijnen) er dus rond dezelfde tijd waren als "Israël", werd de naam Palestina pas veel later door de Grieken (Herodotus) gebruikt voor de gehele regio.

De samenvatting van de tijdlijn:

1. 2400 v.Chr. (Ebla): De regio heet Kanaän.
2. 1208 v.Chr. (Egypte): De eerste vermelding van Israël (als volk in de bergen).
3. 1180 v.Chr. (Egypte): De eerste vermelding van de Peleset (de Filistijnen aan de kust).
4. ca. 450 v.Chr. (Griekenland): De eerste keer dat de regio als geheel Palaistine wordt genoemd.

Conclusie: De naam Israël is ouder als aanduiding voor een specifieke groep bewoners in het binnenland, terwijl de naam Palestina een paar decennia later verschijnt als aanduiding voor de kustbewoners, om pas eeuwen later de naam voor het hele gebied te worden.

Als Israel (als volk, niet als land) al verscheen in 1208 V. Chr., waarom is het hierna verdwenen?

Het antwoord ligt in de politieke aard van die tijd en de lens van archeologen zoals Archi. De naam "Israël" is niet zozeer verdwenen, maar de "status" van de groep veranderde waardoor andere namen dominanter werden.

Hier zijn de drie belangrijkste redenen voor die "stilte":

1. Van "Volk" naar "Koninkrijk" (Naamsverandering)

Op de Merneptah-stele wordt Israël aangeduid als een bevolkingsgroep(nomaden/boeren). Wanneer deze groepen zich later organiseerden in echte koninkrijken (zoals het koninkrijk Israël en het koninkrijk Juda), gingen buitenlandse machten hen vaak anders noemen:

• Het Huis van Omri: De Assyriërs noemden het koninkrijk Israël vaak Bit-Humri (Huis van Omri), naar een machtige dynastie. De naam "Israël" werd intern gebruikt, maar internationaal werd de naam van de koning de "merknaam".

Hoewel de Bijbel hem relatief kort beschrijft, wordt Omri gepresenteerd als een zeer krachtige, maar vanuit religieus oogpunt "slechte" koning. Hier zijn de belangrijkste feiten uit de Bijbelse en historische lens:

1. De Bijbelse vermelding (1 Koningen 16)

In de Bijbel wordt beschreven hoe Omri na een burgeroorlog aan de macht kwam.

• Stichting van Samaria: De belangrijkste daad die de Bijbel aan hem toeschrijft, is de koop van de berg Semer, waarop hij de stad Samaria bouwde als de nieuwe hoofdstad van het Koninkrijk Israël.
• Religieus oordeel: De Bijbelse schrijvers waren erg negatief over hem: "Omri deed wat kwaad is in de ogen van de Heer; hij maakte het zelfs erger dan al zijn voorgangers."

2. De beroemde nakomelingen

Het "Huis van Omri" (de dynastie) is in de Bijbel vooral bekend vanwege zijn zoon en opvolger: Koning Achab.

• Achab en Izebel: Dit paar is berucht in de Bijbel vanwege hun strijd tegen de profeet Elia en de invoering van de aanbidding van de god Baäl.
• Allianties: Het Huis van Omri was zo machtig dat ze zelfs hun dochter (of kleindochter) Atalja lieten trouwen met de koning van het zuidelijke koninkrijk Juda, waardoor de twee rijken tijdelijk verbonden waren.

3. Waarom is dit historisch zo belangrijk?

Hier komt de lens van archeologen zoals Alfonso Archi weer om de hoek kijken. Hoewel de Bijbel Omri slechts acht verzen geeft, laten buitenlandse bronnen zien dat hij een supermacht was:

• De Assyriërs: Zelfs lang nadat de dynastie van Omri was uitgestorven, bleven de machtige Assyriërs het koninkrijk Israël aangeduid als Bit-Humri (Huis van Omri). Voor hen was hij de man die Israël op de kaart zette.
• De Mesha-stele: Op deze beroemde steen uit de 9e eeuw v.Chr. schrijft de koning van Moab: "Omri, koning van Israël, had Moab vele dagen onderdrukt." Dit bevestigt zijn militaire dominantie in de regio.

4. Het einde van het huis

De dynastie eindigde bloederig in de Bijbel (2 Koningen 9-10) met de opstand van generaal Jehu, die de hele familie van Omri en Achab uitmoordde om zelf koning te worden.

Conclusie: In de Bijbel is het Huis van Omri vooral een waarschuwing tegen afgoderij, maar in de geschiedenis is het de periode waarin het koninkrijk Israël uitgroeide tot een regionale grootmacht die serieus werd genomen door de omliggende rijken.

2. De "Dark Age" van de Bronstijd (ca. 1150–900 v.Chr.)

Kort na 1200 v.Chr. stortten de grote rijken (zoals de Hittieten en het Egyptische Nieuwe Rijk) in. Dit noemen we de Collapse of the Bronze Age.

• Omdat de grote rijken instortten, werden er nauwelijks nog monumenten of verslagen geschreven.
• Geen verslagen betekent geen vermeldingen. Israël was in die tijd een kleine speler in de bergen die niemand in Egypte of Mesopotamië op dat moment belangrijk genoeg vond om over te schrijven.

3. De dominantie van "Filistijnen" (Peleset) aan de kust

Terwijl Israël in de bergen zat, waren de Filistijnen (de Peleset) zeer aanwezig aan de kust. Omdat zij direct aan de internationale handelsroutes en de zee lagen, kwamen buitenlanders (zoals de Grieken) vaker met hen in contact.

• Hierdoor werd de naam van de kustregio (Peleset/Palashtu) in de ogen van verre reizigers de naam voor het hele gebied.
• In de lens van de geschiedenis lijkt "Israël" dan even weg, terwijl het landinwaarts gewoon doorgroeide.

Wanneer "verscheen" het weer?

De naam komt pas weer spectaculair terug op het wereldtoneel in de 9e eeuw v.Chr.:

• De Mesha-stele (ca. 840 v.Chr.): De koning van Moab schrijft trots dat hij heeft gewonnen van de koning van "Israël".
• De Kurkh-monoliet: De Assyrische koning Shalmaneser III noemt in 853 v.Chr. specifiek "Achab de Israëliet" als een van zijn machtigste vijanden.

Conclusie: De naam verdween niet, maar de groep was simpelweg te klein of te geïsoleerd in de bergen om de aandacht te trekken van de grote geschiedschrijvers, totdat ze rond 900 v.Chr. uitgroeiden tot een regionale macht.